«Зарарли одатлар» сийдик таҳлили (алкогол, никотин, психотроп ва гиёҳванд моддалар), ГХ-МС усули
Тавсиф
Кимёвий-токсикологик текширув: газ хромато-масс-спектрометрияси (GC-MS) усулида сийдикнинг «Зарарли одатлар» комплекс таҳлили. Бир марталик сийдик порциясида этанол, никотин истеъмол қилиш маркерлари (никотин ва унинг метаболити котинин), шунингдек гиёҳванд воситалар, психотроп ва кучли таъсир этувчи моддалар ҳамда психофаол дори препаратлари ва уларнинг метаболитларининг кенг спектри аниқланади. GC-MS ҳар бир моддани ушланиш вақти ва масс-спектри бўйича идентификация қилади, шунинг учун фақат моддалар гуруҳини эмас, балки аниқ бирикмани аниқлаш имконини беради.
Текширув олдинги соатлар ва кунларда моддалар истеъмол қилинганини акс эттиради (кўпчилик бирикмалар учун — 1 суткадан бир неча суткагача, мунтазам истеъмол қилинганда — узоқроқ) ва алкогол, никотин ва психофаол моддалар истеъмолини, шу жумладан яширин истеъмолга шубҳа бўлганда, обектив баҳолаш учун қўлланилади.
Кўрсатмалар: кимга ва қачон топшириш керак
Алкогол, никотин, гиёҳванд ва психофаол моддаларни истеъмол қилишга шубҳа қилинганда (хулқ-атвор ўзгаришлари, номақбул ҳолат, уйқу ва кайфият бузилишлари), қарамликни даволашда тийилишни назорат қилиш учун, ишга жойлашишдан олдинги текширувда ва иш берувчининг сўровига кўра, номаълум модда билан заҳарланишларни ташхислашда, шунингдек бемор ёки вояга етмаганнинг қонуний вакиллари хоҳишига кўра тайинланади.
Таҳлилга тайёргарлик
Текширув учун куннинг исталган вақтида бир марталик сийдик порцияси (камида 30–50 мл) стерил контейнерга топширилади; йиғиш лабораторияда ходим назорати остида ўтказилади, қопқоқ йиғилгандан кейин дарҳол маҳкам ёпилади. Ташқи жинсий аъзолар фақат сув билан, спиртли салфеткалар ва антисептикларсиз тозаланади. Йиғишдан 2–3 соат олдин одатдагидан кўп ичманг (сийдикнинг кучли суюлиши намунани информатив бўлмаган ҳолга келтиради), сийдикка ҳеч нарса қўшманг. Аниқлаш муддатлари чекланган: этанол сийдикда одатда 12 соатгача, котинин (никотин) — 2–4 кун, кўпчилик гиёҳванд ва психотроп моддалар — 1–3 суткадан мунтазам истеъмолда бир неча ҳафтагача аниқланади. ЙЎлланмада охирги 2 ҳафтадаги барча дориларни албатта санаб ўтинг: кодеинли препаратлар, йўталга қарши ва томир торайтирувчи воситалар (эфедрин, псевдоэфедрин), уйқу дорилари, транквилизаторлар, антидепрессантлар, никотин ўрнини босувчи терапия (пластирлар, сақич), спиртли дамламалар.
Натижаларни талқин қилиш
Мусбат натижа сийдикда аниқ модда ёки унинг метаболити идентификация қилинганини билдиради ва унинг чиқарилиш муддатига мос даврда организмга тушганини тасдиқлайди; сифат таҳлили доза, қабул вақти ва мастлик даражаси ҳақида хулоса чиқариш имконини бермайди. Манфий натижа моддалар усул сезгирлиги даражасида аниқланмаганини билдиради ва аниқлаш ойнасидан ташқарида ёки кичик дозаларда истеъмол қилишни истисно қилмайди.
Натижага истеъмол қилингандан бери ўтган вақт, истеъмол частотаси, ичилган суюқлик ҳажми (суюлтирилган сийдик сезгирликни пасайтиради), намунани сохталаштириш, аниқланадиган моддаларни ўз ичига олган ёки умумий метаболитлар берадиган дори препаратларини қабул қилиш (кодеинли ва йўталга қарши воситалар, корвалол ва валокордин, бензодиазепинлар, никотин ўрнини босувчи терапия, спиртли дамламалар) таъсир қилади. Натижани шифокор (нарколог, токсиколог) қабул қилинаётган дорилар ҳақидаги маълумотларни ҳисобга олган ҳолда баҳолайди.
Текширув натижалари ташхис эмас — талқинни даволовчи шифокор амалга оширади.