Сўлакда кортизолни аниқлаш. ЮССХ-МС усули (кечқурун)
Тавсиф
Кортизол — буйрак усти бези пўстлоғида АКТГ гормони назорати остида умумий ўтмишдош холестериндан ишлаб чиқариладиган муҳим стероид гормон. У «гипоталамус — гипофиз — буйрак усти безлари» тизимида манфий тескари алоқа орқали калит рол ўйнайди. АКТГ кортизол даражасини оширади, бироқ ошган кортизол ўз навбатида АКТГ ишлаб чиқарилишини блоклайди. Буйрак усти бези пўстлоғида ишлаб чиқарилган кортизол асосан қон плазмаси оқсиллари билан боғланади. Кортизолнинг фақат оз миқдори эркин ҳолда қолади ва нишон-тўқималарга таъсир кўрсатади. Жигарда метаболизмга учрагандан кейин кортизол сийдик билан чиқарилади. Гормоннинг ярим чиқарилиш даври тахминан 80–100 дақиқа бўлиб, у глюкоза метаболизми, иммун жавоб ва стресс реаксияларини бошқаришда айниқса муҳим рол ўйнайди. Қондаги АКТГ ва кортизол консентрацияси аниқ суткалик ритмга эга: энг юқори даража эрталаб, энг паст — кечқурун. Соғлом одамларда эрталабки ва кундузги кортизол консентрацияси фарқи 50% ни ташкил қилади, эрталабки ва кечки даражалар ўртасида эса — 350%. Кортизол секрецияси ёш билан кучли ўзгармайди; АКТГ ва кортизол секрецияси ритми уч ёшдан кейин ўрнатилади. Катталар ва болаларда соат минтақаси алмашганда индивидуал ритмнинг қайта ўрнатилиши вақт талаб қилади. Сўлакдаги эркин кортизол қондаги кортизолнинг умумий миқдоридан фарқ қилади, унинг консентрацияси ҳам суткалик ритм билан бошқарилади ва кечқурун энг паст даражага етади. Сўлакдаги кортизол даражаси ўзгаришлари турли ҳолатларни, жумладан Исенко-Кушинг синдромини ташхислашда ёрдам бериши мумкин. Кечқурун сўлакдаги кортизолни аниқлаш гиперкортизолизмни скрининг қилишнинг қулай ва самарали усулига айланди. Буйрак усти бези етишмовчилиги терапияси мониторинги сўлакдаги кортизол даражасини ўлчаш орқали ҳам ўтказилиши мумкин. Сўлакдаги кортизолнинг меъёрий қийматлари соат 23–24 да 145 нг/дл дан ошмаслиги керак.
Яна
Определение концентрации лекарственного/токсического вещества: Определение кортизола в слюне. Метод ВЭЖХ-МС (вечер). Анализ измеряет содержание препарата (или токсического соединения) в биоматериале. Для многих лекарств с узким терапевтическим диапазоном (например, противоэпилептических, иммуносупрессивных, сердечных) важно поддерживать концентрацию в определённых пределах — слишком низкая неэффективна, слишком высокая токсична. Это называется терапевтическим лекарственным мониторингом.
В токсикологическом контексте тот же принцип используют для выявления и оценки отравлений веществами и контроля их выведения.
Кўрсатмалар: кимга ва қачон топшириш керак
Исенко-Кушинг синдромига хос турли хил кучайиб борувчи симптомларнинг мавжудлиги: семизлик, артериал гипертензия, гипергликемия, миопатия, плетора, остеопороз, тез-тез патологик синишлар, қизил стриялар, шунингдек тери ва юмшоқ тўқималар жароҳатланишига мойилликнинг ортиши, ҳайз сикли бузилиши;
Беморнинг ёшига хос бўлмаган, нотипик клиник кўринишларни кузатиш (масалан, остеопороз ва артериал гипертензия);
Ўсиши секинлашган ва тана вазни ортиқча болаларда;
Аденомани визуал эслатувчи буйрак усти бези инсиденталомасининг аниқланиши;
Глюкокортикоидлар билан терапия мониторинги.
Яна
Назначается для подбора и контроля дозы препарата с узким терапевтическим окном, при признаках недостаточной эффективности или токсичности лечения, при нарушении функции печени и почек (влияющих на выведение), при подозрении на передозировку или отравление, а также для контроля приверженности лечению. В токсикологии — при подозрении на употребление или отравление соответствующим веществом.
Таҳлилга тайёргарлик
Сўлакни кечқурун кеч, соат 23:00 дан 24:00 гача (агар шифокор бошқача тайинламаган бўлса) ўзингиз стерил контейнерга ёки лабораторияда олинган пробиркага йиғасиз; ҳажми камида 1–2 мл. Кечни хотиржам ўтказинг: йиғишдан 1–2 соат олдин жисмоний юкламалар, стресс ва имкон қадар экранларнинг ёрқин нурини истисно қилинг. Йиғишдан 1 соат олдин овқат еманг, сувдан бошқа ҳеч нарса ичманг, чекманг (шу жумладан электрон сигаретлар), тиш ювманг ва милклар қонашига сабаб бўладиган воситалардан фойдаланманг; 10 дақиқа олдин оғизни сув билан чайқанг. Бир сутка олдин алкоголни истисно қилинг. Глюкокортикоидлар (шу жумладан малҳамлар, ингаляциялар) фонида, тунги сменадан ёки вақт минтақалари ўзгарадиган парвоздан кейин йиғманг. Контейнерга ёзинг (сана, вақт), музлаткичда сақланг ва эрталаб етказинг.
Натижаларни талқин қилиш
Сўлакдаги кечки (тунги) кортизолнинг ошиши ва унинг суткалик пасайишининг йўқолиши эндоген гиперкортицизм — Иценко-Кушинг касаллиги ва синдроми (АКТГ га боғлиқ ва АКТГ га боғлиқ бўлмаган), АКТГ нинг эктопик ишлаб чиқарилиши учун хос; ўртача ошиш функсионал гиперкортицизмда (кучли стресс, депрессия, семизлик, алкоголизм, декомпенсацияланган қандли диабет) бўлиши мумкин. Барча порциялардаги паст қийматлар буйрак усти бези етишмовчилигини ёки глюкокортикоидлар қабул қилиниши туфайли ўқнинг бостирилишини кўрсатиши мумкин.
Натижага йиғиш вақтига риоя қилмаслик ва уйқу режимининг силжиши (тунги сменалар, парвозлар), стресс, чекиш, овқатланиш ва сўлакка қон аралашиши (милкларнинг қонаши), шунингдек ҳар қандай шаклдаги глюкокортикоидлар — таблеткалар, малҳамлар, ингаляциялар таъсир қилади. HPLC-MS усули специфик ва яқин стероидлар билан кесишган реаксиялар бермайди, бироқ бир марталик натижа клиника ва бошқа тестларни (кичик дексаметазон синамаси, суткалик сийдик) ҳисобга олган ҳолда баҳоланади; эндокринолог шифокор изоҳлайди.
Текширув натижалари ташхис эмас — талқинни даволовчи шифокор амалга оширади.