Кортизол
Тавсиф
Кортизол — АКТГ иштирокида холестериндан буйрак усти бези пўстлоғида синтезланадиган стероид гормон. Гипоталамус, гипофиз ва буйрак усти безлари ўртасидаги ўзаро таъсир тескари алоқа тамойили бўйича амалга ошади. АКТГ нинг юқори даражаси кортизол ажралишини рағбатлантиради, кортизолнинг юқори даражаси эса АКТГ ишлаб чиқарилишини блоклайди. Буйрак усти бези пўстлоғи кортизолни қонга ажратади, у ерда у оқсиллар билан, асосан транскортин билан боғланади. Фақат эркин кортизол биологик фаолликка эга ва тўқималарга таъсир қилади. Жигарда қайта ишлангандан ва буйракда филтрлангандан кейин кортизол сийдик билан чиқарилади. Кортизолнинг роли глюкоза алмашинувини бошқаришда, томир тонусини сақлашда, иммун жавобда ва стрессга реаксияда иштирок этишда. Қондаги АКТГ ва кортизол консентрациясининг аниқ суткалик ритми бор: АКТГ чўққиси эрталаб кузатилади, кортизол чўққиси эса — эрталабки 8 да, энг паст қиймати кечқурун. Соғлом одамларда кортизол даражасининг эрталаб ва кундузи ўртасидаги фарқи 50% ни, эрталаб ва кечқурун ўртасида эса — 350% ни ташкил этади. Кортизол даражаси вақт ўтиши билан деярли ўзгармайди. Секрециянинг суткалик ритми ҳаётнинг 3 ёшидан кейин шаклланади. Катталарда ритм ўзгариши вақт минтақасини алмаштирганда фақат икки ҳафтадан кейин содир бўлиши мумкин. Кортизол даражаси ўзгаришлари кўпинча кортизолбоғловчи глобулин консентрацияси билан боғлиқ, у аёлларда эстрогенлар, қалқонсимон без гиперфунксияси, диабет ёки бошқа касалликлар туфайли ортиши мумкин. Транскортиннинг паст даражаси гипотиреозда, жигар касалликларида, миеломада, семизликда кузатилади. Транскортин миқдорининг ҳар қандай ўзгариши қондаги кортизол даражаси ўзгаришига олиб келади.
Яна
Кортизол — основной гормон стресса, вырабатываемый корой надпочечников под контролем гипофиза (АКТГ). Регулирует обмен углеводов, белков и жиров, артериальное давление, противовоспалительные реакции и адаптацию к стрессу. Имеет выраженный суточный ритм: максимум утром, минимум вечером.
Тест используют для оценки функции надпочечников и диагностики их гипер- и гипофункции.
Кўрсатмалар: кимга ва қачон топшириш керак
Иценко-Кушинг синдроми ёки касаллигига хос кўплаб ва кучайиб борувчи симптомлар мавжуд, улар орасида: ортиқча вазн, гипертензия, қондаги қанднинг юқори даражаси, миопатия, гирсутизм, плетора, остеопороз, патологик синиқлар, ёрқин қизил стриялар, шунингдек тери ва юмшоқ тўқималар шикастланишига мойилликнинг ортиши.
Беморнинг ушбу ёшига хос бўлмаган клиник кўринишлар кузатилади, масалан остеопороз ва артериал гипертензия.
Болаларда бўй ўсишининг секинлашиши ва ортиқча тана вазни кузатилиши мумкин.
Аденомага ўхшаш кўриниш белгиларига эга буйрак усти безлари инциденталомаси алоҳида эътибор тортади.
АКТГ га биргаликдаги таҳлил натижаларини ҳисобга олган ҳолда, бирламчи ва иккиламчи буйрак усти бези етишмовчилигининг дифференсиал ташхиси зарур.
Яна
Назначается при подозрении на синдром/болезнь Иценко-Кушинга (избыток: ожирение, растяжки, гипертония, слабость мышц) и на надпочечниковую недостаточность (снижение: слабость, потеря веса, низкое давление, пигментация), при гипертензии неясного генеза, для оценки реакции на стресс и контроля терапии.
Таҳлилга тайёргарлик
Қон венадан суткалик ритм туфайли қатъий эрталаб (одатда 7–9 соат) олинади; баъзан такрорий кечки олиш керак бўлади. Бир кун олдин стресс, жадал юклама ва алкоголдан сақланинг. Бир сутка олдин шифокор билан келишилган ҳолда кортизолга таъсир қилувчи препаратлар (шу жумладан глюкокортикоидлар) чекланади. Қон олишдан олдин 30 дақиқа тинчлик.
Натижаларни талқин қилиш
Кўтарилиши Кушинг синдромида, ўсмаларда, яққол стрессда, депрессияда, семизликда, ҳомиладорликда, глюкокортикоидлар ва эстрогенларни қабул қилганда бўлади. Пасайиши — буйрак усти бези етишмовчилигида, гипофиз шикастланганда, стероидларни узоқ қабул қилганда ва кескин тўхтатганда.
Қон олиш вақти, психоэмоционал ва жисмоний стресс, уйқу ва унинг бузилишлари, ҳомиладорлик ва контрацептивлар, ўткир касалликлар, стероидларни қабул қилиш кучли таъсир қилади. Суткалик ритм ва стрессга сезгирлик туфайли кўпинча такрорий ўлчовлар ва қўшимча синамалар зарур.
Текширув натижалари ташхис эмас — талқинни даволовчи шифокор амалга оширади.