Сілекейдегі кортизолды анықтау. ЖЭСХ-МС әдісі (таңертең)
Сипаттама
Кортизол — бүйрек үсті безінің қыртысында АКТГ гормонының бақылауымен ортақ ізашар холестериннен түзілетін маңызды стероидтық гормон. Ол «гипоталамус — гипофиз — бүйрек үсті бездері» жүйесінде теріс кері байланыс арқылы түйінді рөл атқарады. АКТГ кортизол деңгейін жоғарылатады, бірақ жоғарылаған кортизол өз кезегінде АКТГ түзілуін бөгейді. Бүйрек үсті безінің қыртысында түзілген кортизол негізінен қан плазмасының ақуыздарымен байланысады. Кортизолдың тек аз ғана мөлшері бос күйінде қалады және нысана-тіндерге әсер етеді. Бауырда метаболизденгеннен кейін кортизол зәрмен бөлініп шығады. Гормонның жартылай шығарылу кезеңі шамамен 80–100 минут және ол глюкоза метаболизмін, иммундық жауапты және стресс реакцияларын реттеуде ерекше маңызды рөл атқарады. Қандағы АКТГ мен кортизолдың концентрациясы айқын тәуліктік ырғаққа ие: ең жоғары деңгей таңертең, ең төмені — кешке. Сау адамдарда таңертеңгі және түскі кортизол концентрациясының айырмасы 50% құрайды, ал таңертеңгі және кешкі деңгейлер арасында — 350%. Кортизол секрециясы жасқа қарай қатты өзгермейді; АКТГ мен кортизол секрециясының ырғағы үш жастан кейін орнығады. Ересектер мен балаларда сағаттық белдеу ауысқанда жеке ырғақтың қайта орнығуы уақыт талап етеді. Сілекейдегі бос кортизол қандағы кортизолдың жалпы мөлшерінен ерекшеленеді, оның концентрациясы да тәуліктік ырғақпен реттеледі және кешке ең төменгі мәніне жетеді. Сілекейдегі кортизол деңгейінің өзгерістері әртүрлі жағдайларды, соның ішінде Иценко-Кушинг синдромын диагностикалауға көмектесуі мүмкін. Кешке сілекейдегі кортизолды анықтау гиперкортизолизмді скринингтеудің ыңғайлы және тиімді әдісіне айналды. Бүйрек үсті безі жеткіліксіздігі терапиясының мониторингі сілекейдегі кортизол деңгейін өлшеу арқылы да жүргізілуі мүмкін. Сілекейдегі кортизолдың қалыпты мәндері сағат 23–24-те 145 нг/дл аспауы тиіс.
Тағы
Определение концентрации лекарственного/токсического вещества: Определение кортизола в слюне. Метод ВЭЖХ-МС (утро). Анализ измеряет содержание препарата (или токсического соединения) в биоматериале. Для многих лекарств с узким терапевтическим диапазоном (например, противоэпилептических, иммуносупрессивных, сердечных) важно поддерживать концентрацию в определённых пределах — слишком низкая неэффективна, слишком высокая токсична. Это называется терапевтическим лекарственным мониторингом.
В токсикологическом контексте тот же принцип используют для выявления и оценки отравлений веществами и контроля их выведения.
Көрсетілімдер: кімге және қашан тапсыру керек
Иценко-Кушинг синдромына тән әртүрлі үдемелі симптомдардың болуы: семіздік, артериялық гипертензия, гипергликемия, миопатия, плетора, остеопороз, жиі патологиялық сынықтар, қызыл стриялар, сондай-ақ теріні және жұмсақ тіндерді жарақаттауға бейімділіктің жоғарылауы, етеккір циклінің бұзылуы;
Пациенттің жасына тән емес, әдеттегіден тыс клиникалық көріністерді байқау (мысалы, остеопороз және артериялық гипертензия);
Өсуі тежелген және дене салмағы артық балаларда;
Аденоманы көзбен шолғанда еске түсіретін бүйрек үсті безі инциденталомасының анықталуы;
Глюкокортикоидтармен терапияның мониторингі.
Тағы
Назначается для подбора и контроля дозы препарата с узким терапевтическим окном, при признаках недостаточной эффективности или токсичности лечения, при нарушении функции печени и почек (влияющих на выведение), при подозрении на передозировку или отравление, а также для контроля приверженности лечению. В токсикологии — при подозрении на употребление или отравление соответствующим веществом.
Талдауға дайындық
Қан алу уақыты маңызды: терапиялық мониторинг үшін қан әдетте препараттың кезекті қабылдауының алдында (ең төмен, «қалдық» концентрация) немесе дәрігер көрсеткен уақытта қабылдаудан кейін (шыңдық концентрация) алынады — тағайындалған режимді қатаң сақтаңыз. Барлық препараттардың атауын, дозасын және соңғы қабылдау уақытын міндетті түрде хабарлаңыз. Сілекей арнайы контейнерге жиналады. Жинауға 1 сағат қалғанда тамақ ішуге, су ішуге, шылым шегуге, тіс тазалауға және сағыз шайнауға болмайды; жинауға 10 минут қалғанда ауызды сумен шаюға болады. Тәуліктің белгілі бір уақытында жинағанда (гормондар үшін) дәрігер көрсеткен уақытты қатаң сақтаңыз.
Нәтижелерді түсіндіру
Терапиялық диапазоннан төмен концентрация жеткіліксіз дозаны, нашар сіңуді, жеделдетілген шығарылуды немесе қабылдауды өткізіп алуды көрсетеді; диапазоннан жоғары — артық дозалануды, баяулаған шығарылуды (бауыр/бүйрек қызметінің бұзылуы), дәрілік өзара әрекеттесулерді және уыттылық қаупін көрсетеді. Токсикологияда оң нәтиже заттың болуын растайды.
Нәтижеге доза және соңғы қабылдаудың материал алуға қатысты уақыты, бауыр мен бүйрек қызметі, басқа дәрілермен және БАҚ-пен өзара әрекеттесу, тамақтану ерекшеліктері (мысалы, грейпфрут шырыны), жас, дене салмағы, метаболизмнің генетикалық ерекшеліктері әсер етеді. Сондықтан материал алу уақытын дәл сақтау және қабылданатын препараттар туралы хабарлау міндетті; нәтижені дәрігер түсіндіреді.
Зерттеу нәтижелері диагноз емес — түсіндіруді емдеуші дәрігер жүргізеді.