Kortizol

Kortizol — AKTG ishtirokida xolesterindan buyrak usti bezi poʻstlogʻida sintezlanadigan steroid gormon. Gipotalamus, gipofiz va buyrak usti bezlari oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir teskari aloqa tamoyili boʻyicha amalga oshadi. AKTG ning yuqori darajasi kortizol ajralishini ragʻbatlantiradi, kortizolning yuqori darajasi esa AKTG ishlab chiqarilishini bloklaydi. Buyrak usti bezi poʻstlogʻi kortizolni qonga ajratadi, u yerda u oqsillar bilan, asosan transkortin bilan bogʻlanadi. Faqat erkin kortizol biologik faollikka ega va toʻqimalarga taʼsir qiladi. Jigarda qayta ishlangandan va buyrakda filtrlangandan keyin kortizol siydik bilan chiqariladi. Kortizolning roli glyukoza almashinuvini boshqarishda, tomir tonusini saqlashda, immun javobda va stressga reaksiyada ishtirok etishda. Qondagi AKTG va kortizol konsentratsiyasining aniq sutkalik ritmi bor: AKTG choʻqqisi ertalab kuzatiladi, kortizol choʻqqisi esa — ertalabki 8 da, eng past qiymati kechqurun. Sogʻlom odamlarda kortizol darajasining ertalab va kunduzi oʻrtasidagi farqi 50% ni, ertalab va kechqurun oʻrtasida esa — 350% ni tashkil etadi. Kortizol darajasi vaqt oʻtishi bilan deyarli oʻzgarmaydi. Sekretsiyaning sutkalik ritmi hayotning 3 yoshidan keyin shakllanadi. Kattalarda ritm oʻzgarishi vaqt mintaqasini almashtirganda faqat ikki haftadan keyin sodir boʻlishi mumkin. Kortizol darajasi oʻzgarishlari koʻpincha kortizolbogʻlovchi globulin konsentratsiyasi bilan bogʻliq, u ayollarda estrogenlar, qalqonsimon bez giperfunksiyasi, diabet yoki boshqa kasalliklar tufayli ortishi mumkin. Transkortinning past darajasi gipotireozda, jigar kasalliklarida, miyelomada, semizlikda kuzatiladi. Transkortin miqdorining har qanday oʻzgarishi qondagi kortizol darajasi oʻzgarishiga olib keladi.

Itsenko-Kushing sindromi yoki kasalligiga xos koʻplab va kuchayib boruvchi simptomlar mavjud, ular orasida: ortiqcha vazn, gipertenziya, qondagi qandning yuqori darajasi, miopatiya, girsutizm, pletora, osteoporoz, patologik siniqlar, yorqin qizil striyalar, shuningdek teri va yumshoq toʻqimalar shikastlanishiga moyillikning ortishi.
Bemorning ushbu yoshiga xos boʻlmagan klinik koʻrinishlar kuzatiladi, masalan osteoporoz va arterial gipertenziya.
Bolalarda boʻy oʻsishining sekinlashishi va ortiqcha tana vazni kuzatilishi mumkin.
Adenomaga oʻxshash koʻrinish belgilariga ega buyrak usti bezlari intsidentalomasi alohida eʼtibor tortadi.
AKTG ga birgalikdagi tahlil natijalarini hisobga olgan holda, birlamchi va ikkilamchi buyrak usti bezi yetishmovchiligining differensial tashxisi zarur.

Qon venadan sutkalik ritm tufayli qatʼiy ertalab (odatda 7–9 soat) olinadi; baʼzan takroriy kechki olish kerak boʻladi. Bir kun oldin stress, jadal yuklama va alkogoldan saqlaning. Bir sutka oldin shifokor bilan kelishilgan holda kortizolga taʼsir qiluvchi preparatlar (shu jumladan glyukokortikoidlar) cheklanadi. Qon olishdan oldin 30 daqiqa tinchlik.