Сілекейдегі кортизолды анықтау. ЖЭСХ-МС әдісі (күндіз)
Сипаттама
Кортизол — бүйрек үсті безінің қыртысында АКТГ гормонының бақылауымен ортақ ізашар холестериннен түзілетін маңызды стероидтық гормон. Ол «гипоталамус — гипофиз — бүйрек үсті бездері» жүйесінде теріс кері байланыс арқылы түйінді рөл атқарады. АКТГ кортизол деңгейін жоғарылатады, бірақ жоғарылаған кортизол өз кезегінде АКТГ түзілуін бөгейді. Бүйрек үсті безінің қыртысында түзілген кортизол негізінен қан плазмасының ақуыздарымен байланысады. Кортизолдың тек аз ғана мөлшері бос күйінде қалады және нысана-тіндерге әсер етеді. Бауырда метаболизденгеннен кейін кортизол зәрмен бөлініп шығады. Гормонның жартылай шығарылу кезеңі шамамен 80–100 минут және ол глюкоза метаболизмін, иммундық жауапты және стресс реакцияларын реттеуде ерекше маңызды рөл атқарады. Қандағы АКТГ мен кортизолдың концентрациясы айқын тәуліктік ырғаққа ие: ең жоғары деңгей таңертең, ең төмені — кешке. Сау адамдарда таңертеңгі және түскі кортизол концентрациясының айырмасы 50% құрайды, ал таңертеңгі және кешкі деңгейлер арасында — 350%. Кортизол секрециясы жасқа қарай қатты өзгермейді; АКТГ мен кортизол секрециясының ырғағы үш жастан кейін орнығады. Ересектер мен балаларда сағаттық белдеу ауысқанда жеке ырғақтың қайта орнығуы уақыт талап етеді. Сілекейдегі бос кортизол қандағы кортизолдың жалпы мөлшерінен ерекшеленеді, оның концентрациясы да тәуліктік ырғақпен реттеледі және кешке ең төменгі мәніне жетеді. Сілекейдегі кортизол деңгейінің өзгерістері әртүрлі жағдайларды, соның ішінде Иценко-Кушинг синдромын диагностикалауға көмектесуі мүмкін. Кешке сілекейдегі кортизолды анықтау гиперкортизолизмді скринингтеудің ыңғайлы және тиімді әдісіне айналды. Бүйрек үсті безі жеткіліксіздігі терапиясының мониторингі сілекейдегі кортизол деңгейін өлшеу арқылы да жүргізілуі мүмкін. Сілекейдегі кортизолдың қалыпты мәндері сағат 23–24-те 145 нг/дл аспауы тиіс.
Тағы
Определение концентрации лекарственного/токсического вещества: Определение кортизола в слюне. Метод ВЭЖХ-МС (день). Анализ измеряет содержание препарата (или токсического соединения) в биоматериале. Для многих лекарств с узким терапевтическим диапазоном (например, противоэпилептических, иммуносупрессивных, сердечных) важно поддерживать концентрацию в определённых пределах — слишком низкая неэффективна, слишком высокая токсична. Это называется терапевтическим лекарственным мониторингом.
В токсикологическом контексте тот же принцип используют для выявления и оценки отравлений веществами и контроля их выведения.
Көрсетілімдер: кімге және қашан тапсыру керек
Иценко-Кушинг синдромына тән әртүрлі үдемелі симптомдардың болуы: семіздік, артериялық гипертензия, гипергликемия, миопатия, плетора, остеопороз, жиі патологиялық сынықтар, қызыл стриялар, сондай-ақ теріні және жұмсақ тіндерді жарақаттауға бейімділіктің жоғарылауы, етеккір циклінің бұзылуы;
Пациенттің жасына тән емес, әдеттегіден тыс клиникалық көріністерді байқау (мысалы, остеопороз және артериялық гипертензия);
Өсуі тежелген және дене салмағы артық балаларда;
Аденоманы көзбен шолғанда еске түсіретін бүйрек үсті безі инциденталомасының анықталуы;
Глюкокортикоидтармен терапияның мониторингі.
Тағы
Назначается для подбора и контроля дозы препарата с узким терапевтическим окном, при признаках недостаточной эффективности или токсичности лечения, при нарушении функции печени и почек (влияющих на выведение), при подозрении на передозировку или отравление, а также для контроля приверженности лечению. В токсикологии — при подозрении на употребление или отравление соответствующим веществом.
Талдауға дайындық
Сілекейді пациент өзі күннің екінші жартысында, сағат 16-дан 18-ге дейін (нақты уақыты — дәрігердің тағайындауы бойынша) зертханадан алынған стерильді контейнерге немесе пробиркаға жинайды; көлемі кемінде 1–2 мл. Жинаудан 1 сағат бұрын тамақ жемеңіз, судан басқа ештеңе ішпеңіз, темекі шекпеңіз, тіс тазаламаңыз, дене жүктемелері мен стресті жағдайлардан аулақ болыңыз; 10 минут бұрын ауызды сумен шайыңыз. Бір тәулік бұрын алкогольді болдырмаңыз. Сілекей ауызда жиналып, қақырық пен қан араластырмай контейнерге түкіріледі. Кез келген түрдегі глюкокортикоидтарды қабылдау аясында зерттеу орынсыз — олар туралы дәрігерге хабарлаңыз. Контейнерге күні мен уақытын жазыңыз, жеткізгенге дейін тоңазытқышта сақтаңыз.
Нәтижелерді түсіндіру
Сілекейдегі кортизолдың жоғарылауы және тәуліктік ырғақтың тегістелуі (кешке қарай жеткіліксіз төмендеуі) эндогендік гиперкортицизмге (Кушинг синдромы) тән, айқын стресс, депрессия, семіздік, алкоголизм кезінде байқалуы мүмкін. Кортизолдың төмендеуі, әсіресе таңғы сынамада, бүйрек үсті безінің ықтимал жеткіліксіздігін көрсетеді. Күндізгі сынаманың нәтижесін қалыпты тәуліктік ырғақты ескере отырып және, әдетте, тәуліктің басқа уақытында алынған сынамалармен салыстыра бағалайды.
Нәтижеге оянуға қатысты жинаудың нақты уақыты, ауысымдық жұмыс кестесі және ұйқының бұзылуы, стресс пен дене жүктемелері, кез келген түрдегі глюкокортикоидтарды қабылдау (таблеткалар, жақпамайлар, ингаляциялар), темекі шегу, жинау алдында тамақ ішу және тіс тазалау, сілекейге қанның араласуы әсер етеді. Нәтижені эндокринолог клиникалық көрініспен және басқа тесттермен (тәуліктік зәрдегі кортизол, дексаметазонмен сынама) бірге бағалайды.
Зерттеу нәтижелері диагноз емес — түсіндіруді емдеуші дәрігер жүргізеді.